Քաջ Նազար. Յովհաննէս Թումանեան

Կար ու չկար խեղճ մարդ մը կար` անունը Նազար: Նազարը անշնորհք ու ծոյլ մարդ մըն էր, այնքան վախկոտ, այնքան վախկոտ, որ մինակ տեղ չէր երթար, նոյնիսկ եթէ սպանէին: Ամբողջ օրը մինչեւ իրիկուն կնկան կողքն էր՝ անոր հետ տեղ կ’երթար, տուն կու գար: Անոր համար ալ անունը դրին Վախկոտ Նազար։

…Կնիկէն ներղացած Նազարը օր մը պատին տակ՝ արեւոտ կողմը  նստած կը սպասէ, որ կնիկը գայ տուն տանի զինք եւ կը մտածէ: Ամրան տաք օր, գազազած ճանճեր, ինքն ալ այնքան ծոյլ, որ սիրտ չունի քիթը սրբել, ճանճերը կու գան անոր քիթին վրայ կը լեցուին: Երբ շատ կը զայրացնեն՝ Նազարը ձեռը կը տանի երեսին ու կը զարնէ: Անոր զարկէն ճանճերը կը ջարդուին ու դիմացը կը թափին:

— Վա՜յ, այս ինչ էր…— կը մնայ զարմացած:

Կ’ուզէ համրել, թէ մէկ զարկով քանի ճանճ սպանեց` չի կրնար: Կը մտածէ, որ հազարէն պակաս չ’ըլլար:

— Վա՜յ,— կ’ըսէ,— ես այսպիսի տղամարդ եղած եմ եւ մինչեւ այսօր չեմ իմացա՛ծ… Ես, որ մէկ զարկով կրնամ հազար շունչ կենդանի ջարդել, ալ ինչո՞ւ այս անպիտան կնկան կողքը կեցած եմ…

Նազարը ուղիղ կ’երթայ իրենց գիւղի տէրտէրի մօտ:

— Տէրհա’յր, օրհնեցէք:

— Աստուած օրհնէ, որդի՛ս:

— Տէրհա՛յր, գիտէ՞ք, այսպէս-այսպէս բան եղաւ:

Կը պատմէ իր քաջագործութիւնը եւ կը յայտնէ, որ պէտք է իր կնիկէն հեռանայ, միայն կը խնդրէ` իր ըրածը տէրտէրը գրէ, որ բոլորը կարդան իմանան: Տէրհայրն ալ, կատակի համար, կտորի մը վրայ կը գրէ.

Անյաղթ հերոս Քաջն Նազար,

Որ մէկ զարկով` ջարդէ հազար:

Եւ կու տայ անոր:

Նազարը այդ կտորը փայտի մը ծայրին կ’ամրացնէ, ժանգոտած թուրի կտոր մը կը կապէ մէջքին, իրենց դրացիի էշին նստելով կը հեռանայ գիւղէն:

Իրենց գիւղէն դուրս ելլելէ վերջ կ’երթայ, ինքն ալ չի գիտեր ո՞ւր: Կ’երթա՜յ կ’երթա՜յ, մէյ մըն  ալ ետ կը նայի որ գիւղը հեռու մնացեր է: Սիրտը դող կ’ելլէ: Վախը թեթեւցնելու  համար կը սկսի երգել, քիթին տակէն մրմռալ, ինքնիրեն խօսիլ եւ էշը յանդիմանել:

Երբ անտառ կը մտնէ, իրեն այնպէս կը թուի թէ ամէն մէկ ծառի տակէն, ամէն մէկ թուփին մէջէն կամ քարի ետեւէն գազան մը կամ աւազակ մը պիտի յարձակի իր վրայ, եւ սարսափած՝ կը սկսի պոռալ կանչել. ա՛յնպէս պոռալ կանչել որ՝ ականջդ կը խլանայ…:

Այդ միջոցին, անտառի ճամբէն գիւղացի մը կու գար՝ ձին իր ետեւէն քաշելով, ամէն բանէ անտեղեակ: Երբ սարսափելի ձայնը կը լսէ, տեղն ու տեղը կը մնայ:

– Վա՜յ,- կը գոչէ,- աւազակներն են…: Աստուած վկայ՝ ասոնք գլուխս ուսերուս վրայ չեն ձգեր…:

Կը ձգէ ձին, կը մտնէ անտառ եւ առանց ետեւը նայելու կը փախչի:

Բախտը ի՞նչպէս կ’ըլլայ…: Քաջ Նազար պոռալով կանչելով կու գայ որ ի՞նչ տեսնէ. ձի մը ճամբուն մէջտեղ իրեն կը սպասէ: Անմիջապէս էշէն վար կ’իջնէ, կը հեծնէ ձին ու կը շարունակէ ճամբան:

Շատ կ’երթայ, թէ քիչ, կը հասնի գիւղ մը, գիւղը իրեն անծանօթ, ինքը գիւղին: Որո՞ւն դիմէ, ո՞ր դուռը զարնէ:

Յանկարծ տունէ մը զուռնայի ձայն կը լսէ, ձին կը քշէ դէպի այդ կողմը եւ կը տեսնէ տուն մը՝ ուր հարսանիք կայ: Շիտակ ներս.

– Բարե՛ւ ձեզ:

– Աստուծոյ բարին, բարի եկար հազար բարով, հրամէ՛, Աստուծոյ հիւրը մեր գլխուն վրայ է:

Եւ կը տանին, սեղանին գլուխը կը նստեցնեն Նազարը իր դրօշակով: Ուտողին սիրողին անուշ ըլլայ ի՛նչ որ կը բերեն իր առջեւ… տեսակ տեսակ ուտելիք թէ խմելիք…:

Հարսնեւորները կ’ուզեն հասկնալ թէ ո՞վ է այս տարօրինակ անծանօթը: Սեղանին վարի ծայրէն մէկը կը հրէ իր քովը նստողը եւ կը հարցնէ. ան ալ իր քովը նստողը կը հրէ, այսպէս կարգով զիրար հրելով, փսփսալով, հարցը կը հասնի մինչեւ վերի ծայրը նստած տէրտէրին, որ վերջապէս ձեւով մը կը կարդայ դրօշակին վրայ գրուածը.

Անյաղթ հերոս Քաջն Նազար,
Որ մէկ զարկով ջարդէ հազար:

Կը կարդայ, եւ զարհուրած՝ կը յայտնէ քովը նստողին, ան ալ՝ իր քովինին, ան ալ՝ երրորդին, երրորդը՝ չորրորդին, եւ այսպէս՝ լուրը կը հասնի մինչեւ դրան տակը: Լուրը կը հասնի բոլորին։

Հարսնեւորները, կը սկսին պատմել անոր քաջագործութիւնները, եւ խօսիլ՝ իրենց հին ծանօթութեան եւ միասին անցուցած օրերուն մասին: Եւ ապշած հիւրերը ոտքի կ’ելլեն ու կը խմեն Քաջ Նազարի կենացը:

Աշուղն ալ, որ հոն կը գտնուէր, յանկարծ երգ մը կը յօրինէ ու կը սկսի երգել.

Բարով եկար, հազար բարի,
Մեր սարերու արծիւ արի,
Թագ ու պարծանք մեր աշխարհի,
Անյաղթ հերոս քաջն Նազար,
Որ մէկ զարկով ջարդես հազար:

Հարսնեւորները կը պատմեն անոր զարմանալի քաջագործութիւնները: Եւ ամէն տեղ մարդիկ իրենց նորածին զաւկին անունը Քաջ Նազար կը դնեն:

Նազար հարսնիքի տունէն կը մեկնի եւ կը շարունակէ ճամբան: Կ’երթայ, կ’երթայ եւ կը հասնի կանաչ դաշտ մը: Ձին ազատ կը ձգէ, որպէսզի արածի դաշտին մէջ, ինքն ալ դրօշակը գետին կը տնկէ եւ կը պառկի, կը քնանայ դրօշակին շուքին տակ:

Բայց այս տեղերը կը պատկանէին եօթը հսկայ եղբայրներու, որոնց բերդը մօտակայ լերան գագաթին էր: Անոնք, երբ կը տեսնեն Նազարին գալը, շատ կը զարմանան՝ խորհելով որ անիկա շատ համարձակ մարդ պէտք է ըլլայ, որ առանց վախնալու եկեր՝ իրենց հողերուն վրայ պառկեր է եւ ձին ալ ձգեր է որ արածի:

Երբ կը մօտենան մարդուն կը տեսնեն դրօշակ մը տնկուած, որուն վրայ գրուած է.

Անյաղթ հերոս Քաջն Նազար,
Որ մէկ զարկով ջարդէ հազար:

Վա՜յ Քաջ Նազարն է…: Հսկաներուն արիւնը կը սառի, գամուած կը մնան իրենց տեղերը: Գինով հարսնեւորներուն տարածած լուրը մինչեւ անոնց հասեր էր: Այդպէս կը սպասեն մինչեւ որ Նազար քունէն արթննայ:

Նազար աչքերը կը բանայ որ ի՞նչ տեսնէ. գլխուն վրայ եօթը հսկաներ:
Ասիկա տեսնելուն պէս Նազար վեր կը ցատքէ, կը մտնէ դրօշակին տակ ու կը սկսի դողալ աշնան տերեւի նման:
Հսկաները երբ կը տեսնեն որ ան կը դողայ, կը խորհին թէ՝ բարկացաւ, հիմա ուր որ է մէկ հարուածով մեր եօթն ալ կը սպաննէ. եւ անոր առջեւ գետին կը փռուին ու կը սկսին աղաչել.

Անյաղթ հերոս Քաջն Նազար,
Որ մէկ զարկով ջարդէ հազար:

– Մենք լսեր էինք քու ահաւոր անունդ: Որքա՜ն
բախտաւոր ենք որ դուն պատիւ բերիր մեր
հողերուն: Մենք, քու խոնարհ ծառաներդ, եօթը
եղբայրներ ենք. մեր բերդն ալ ահա՛ հոն՝ լերան
գագաթն է: Հոն է նաեւ մեր գեղեցիկ քոյրը: Կը
խնդրենք որ բարեհաճիս գալ եւ մեր աղն ու հացը
ուտել…:

Այս խօսքերը լսելով Նազար կը հանդարտի. կը նստի ձին, հսկաներն ալ դրօշակը առած՝ պաշտօնական կերպով զինքը կ’առաջնորդեն իրենց պալատը: Իսկ պալատին մէջն ալ թագաւորի վայել պատիւներ կ’ընեն իրեն եւ ա՝յնքան կը գովեն, ա՜յնքան կը խօսին անոր քաջագործութիւններուն մասին, որ իրենց գեղեցիկ քոյրը կը սիրահարի Նազարին:

Այդ ժամանակ վագր մը մէջտեղ ելած էր այդ երկրին մէջ, եւ կը սարսափեցնէր ժողովուրդը: Ո՞վ կրնայ սպաննել վագրը, ո՞վ կը համարձակի վագրին դէմ ելլել. անշուշտ միա՛յն Քաջ Նազարը: Ամէն մարդ Նազարին բերնէն կախուած է. վերը՝ Աստուած, վարը՝ Քաջ Նազար…:

Վագրի խօսքը լսելուն պէս Նազար վախէն դուրս կը վազէ, կ’ուզէ փախչիլ ու պահուըտիլ իր տան մէջ. իսկ ներկաները կը կարծեն, թէ ան կը վազէ վագրը սպաննելու: Նշանածը կը հասնի ետեւէն, կը կեցնէ.

– Ո՞ւր կը վազես այդպէս առանց զէնքի,- կը գոչէ հսկաներուն գեղեցիկ քոյրը:

Զէնք կը բերէ եւ կու տայ անոր, որպէսզի երթայ եւ իր համբաւին վրայ փայլ մը եւս աւելցնէ:

Նազար կ’առնէ զէնքը, կ’երթայ անտառ եւ ծառի մը վրայ կը բարձրանայ, որպէսզի ո՛չ ինք վագրին հանդիպի, ո՛չ ալ վագրը իրեն: Ծառին վրայ կը կծկուի ու կը նստի անշարժ: Բայց հակառակ պիտի ըլլայ՝ վագրն ալ կու գայ ճիշդ այդ ծառին տակ կը պառկի:

Նազար երբ վագրը կը տեսնէ՝ կը սարսափի, աչքերը կը սեւնան, ձեռքերն ու ոտքերը կը թուլնան ու կը գլորի եւ կ’իյնայ վագրին վրայ:  Գազանը սարսափած վեր կը ցատքէ, Նազարն ալ վախէն անոր մէջքին կը փաթթուի: Այսպէս՝ վագրը կը փախչի՝ ամբողջ ոյժը ոտքերուն տուած: Ան չի վազեր, կարծես կը թռչի քարերուն, ժայռերուն, լեռներուն, ձորերուն վրայէն:

Մարդիկ մէյ մըն ալ կը նային, ի՞նչ տեսնեն. Քաջ Նազարը վագրին վրայ նստած կը սուրայ…:

– Հէ՜յ, եկէ՛ք, եկէ՛ք, տեսէ՛ք Քաջ Նազարը վագրին վրայ նստած ձիու պէս կը քշէ… զարկէ՛ք, հա՛զարկէք…:

Ամէնքն ալ քաջութիւն կ’առնեն, պոռալով կանչելով կը յարձակին վագրին վրայ, քարով, փայտով, դանակով, սուրով կը զարնեն, կը սպաննեն գազանը:

Նազար երբ ինքզինք կը գտնէ քիչ մը, լեզուն կը բացուի.

– Ա՛խ,- կ’ըսէ,- ինչո՞ւ սպաննեցիք… հազիւ ինծի յարմար ընտիր ձի մը գտեր, նստեր էի…:

Լուրը մինչեւ բերդ կը հասնի: Այր, կին, մեծ, պզտիկ, ժողովուրդ դուրս կը թափին Նազարը դիմաւորելու համար:

Եւ Քաջ Նազարը կ’ամուսնացնեն հսկաներուն գեղեցիկ քրոջը հետ: Եօթը օր, եօթը գիշեր հարսնիք կ’ընեն, երգերով կը հիւսեն գովեստը թագաւորին ու թագուհիին:

Բայց եկուր տե՛ս որ դրացի երկրի թագաւորը նախապէս ուզած է եղեր այդ աղջիկը: Երբ կը լսէ թէ իրեն չեն տուած եւ ուրիշի մը հետ ամուսնացուցած են, բանակը կը հաւաքէ եւ պատերազմի կու գայ եղբայրներուն վրայ:

Եօթը հսկաները կ’երթան Քաջ Նազարին կը հաղորդեն պատերազմի լուրը, եւ խոնարհելով անոր առջեւ՝ հրամանի կը սպասեն:

Պատերազմի խօսքը լսելուն պէս կը վախնայ Նազար. տեղէն կը ցատկէ, դուրս կը փախչի, կ’ուզէ երթալ պահուըտիլ իրենց գիւղը: Իսկ մարդիկ կը կարծեն, թէ ան կ’ուզէ իսկոյն յարձակիլ թշնամի բանակին վրայ: Ետեւէն կ’իյնան, կը բռնեն ու կը խնդրեն.

– Ո՞ւր կ’երթաս, ի՞նչ կ’ընես, առանց զէնքի զրահի մինակդ ո՞ւր կը վազես, խե՞լքդ թռցուցիր ինչ է…:

Կը բերեն զէնք ու զրահ, կինն ալ եղբայրներէն կը խնդրէ, որ չձգեն Նազարը քաջութենէն տարուած՝ մինակը երթայ յարձակի թշնամի բանակին վրայ:

Այս լուրը կը տարածուի բանակին եւ ժողովուրդին մէջ, լրտեսներու միջոցով ալ կը հասնի թշնամիին՝ թէ Քաջ Նազար առանձին կը վազէր պատերազմի դաշտ, թէ հազիւ կրցած են զսպել, ու հիմա զինուորներով շրջապատուած կը բերեն՝ որպէսզի աշխարհը տակնուվրայ չընէ…:

Պատերազմի դաշտին վրայ անհնազանդ ու վայրի ձի մը կը քաշեն Նազարին տակ, կը նստեցնեն վրան: Զինուորներն ալ կը քաջալերուին աշտանակած տեսնելով Նազարը, եւ ահագին աղմուկով կը գոռան.

– Կեցցէ՜ Քաջ Նազար.. մա՛հ թշնամիին…:

Վայրի ձին, երբ կը զգայ թէ անպիտանին մէկն է հեծած վրան, կը խրխնջայ, կը վրնջէ ու գլուխը կ’առնէ կ’երթայ դէպի թշնամի բանակը: Զինուորները կը կարծեն  թէ Քաջ Նազար յարձակման անցաւ, «հուռռա՜» կը պոռան ու իրենց ամբողջ թափով յառաջ կը նետուին:

Նազար, որ չի կրնար զսպել վայրի ձին, վար չիյնալու համար կ’ուզէ փաթթուիլ ծառի մը ճիւղին. բայց եկո՛ւր տես որ ծառը փտած է եղեր, ահագին գերանի չափ ճիւղը կը կոտրի, կը մնայ ձեռքը…:

Թշնամի զինուորները, որոնք արդէն նախապէս անոր համբաւը լսած էին եւ վախը փորերնին էր, երբ իրենց աչքերով կը տեսնեն պատահածը՝ բոլորովին կը վախնան ու երես կը դարձնեն կռիւէն:

– Փախի՛ր, հա՛ փախիր. ով որ կրնայ՝ թող ազատէ իր հոգին… Քաջ Նազարը կու գայ ծառերը արմատէն կը հանէ… վա՜խ:

Այդ օրը թշնամիէն ջարդուելիքը ջարդուեցաւ. ըստ բախտի ազատողները իրենց սուրերը դրին Քաջ Նազարի ոտքին տակ:

Ահեղ պատերազմի դաշտէն հսկաներու բերդը վերադարձաւ Քաջ Նազար: Անբացատրելի ուրախութեամբ, հուռռաներով, կեցցէներով, երաժշտութեամբ, դիմաւորեցին զինքը: Այդքան փառք ու պատիւի դիմաց՝ Նազար մնաց ապշած։

Յետոյ, մեծ շուքով եւ ուրախութեամբ զինքը անուանեցին թագաւոր եւ նստեցուցին թագաւորական գահին վրայ: Կ’ըսեն թէ՝ մինչեւ այսօր ալ դեռ կ’ապրի ու կը թագաւորէ Քաջ Նազարը: Ու երբ իր քով կը խօսին քաջութեան, խելքի, հանճարի մասին, ան կը խնդայ ու կ’ըսէ.

– Ի՜նչ քաջութիւն, ի՜նչ խելք, ի՛նչ հանճար. պարապ բաներ են ատոնք: Կարեւորը՝ մարդուս բախտն է: Բախտ ունի՞ս… գործդ կարգին է:

Եւ կ’ըսեն թէ՝ մինչեւ այսօր ալ Քաջ Նազարին գործը կարգին է եւ կը ծիծաղի աշխարհի սուտ ու փուտ բաներուն վրայ:

Գրեց: Յովհաննէս Թումանեան

 

 

 

You are donating to : Greennature Foundation

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Phone
Address
Additional Note
paypalstripe
Loading...